موسسه ماه مهر

۰۶ تير ۱۳۹۶

"کارگاه هنر معاصر ایران" با دکتر کشمیر شکن در ماه مهر

files_magazinContents_2349024contemprary[328187c87c893f3486b07854ba6dd128].jpg

اولین دوره ی کارگاه هنر معاصر ایران، در نیمه ی اول مرداد ماه در موسسه ی ماه مهر با حضور هنرمندان، پژوهشگران هنر و علوم اجتماعی برگزار شد. در اطلاعیه ی این کارگاه هدف آن را معرفی و بررسی تجزیه و تحلیل حرکتهای مرتبط با هنرهای بصری در ایران سده بیستم عنوان شده است. برای روشن تر شدن فضای کارگاه گفتگویی با دکتر کشمیرشکن در این زمینه انجام شده است که در زیر می آید:


  • مخاطب این کارگاه چه افرادی هستند؟

این کارگاه در موسسه ی ماه مهر برگزار می شود که اساساً یک موسسه آموزشی هنری است، بنابراین اغلب شرکت کنندگان پژوهشگران و دانشجویانی هستند که در حوزه هنر فعالیت می کنند یا هنرمندانی که مایلند اطلاعات نظری‌شان را تقویت کنند. انتظار من هم این بود که به خاطر ساختار دانشگاهی در طبقه بندی و ارائه مطالب در این کارگاه، دانشگاهیان و دانشجویان مخاطبان اصلی باشند. هدف کارگاه هم این است که با حضور این افراد به بحث و گفتگو پیرامون مطالب طرح‌شده بپردازیم. البته تصور می‌کنم دیگرانی که به نحوی در این حوزه مشغول فعالیت هستند، مانند مجموعه داران یا دوست داران هنر، نیز که علاقه‌مند به آشنایی بیشتر با مباحث مفهومی، تاریخی و موضوعی هنر معاصر ایران هستند، می‌توانند از مخاطبان این کارگاه باشند. البته شاید برای آنها بحث های تخصصی کارگاه جذاب نباشد ولی قطعاً می توانند از مطالبی که ارائه می شود استفاده کنند. در کارگاه حاضر شرکت‌کنندگانی از رشته‌های معماری و علوم اجتماعی و سایر حوزه‌ها نیز شرکت کرده اند که تنوع خوبی از نظر مخاطبان به آن داده‌است.


  • کمی درباره ی قالب کارگاه توضیح می دهید؟ در این مدت فشرده کارگاه چه اهدافی را دنبال می کنید؟

در واقع به‌طور کلی هدف کارگاه تا اندازه ای با کلاس های معمول آموزشی متفاوت است. در اینجا قرار نیست من به‌عنوان مدرس تنها گوینده و انتقال دهده مطالب و اطلاعات باشم، بلکه تاکید بر گفتگو و تعامل است. بنابراین انتظار من از شرکت کنندگان در این کارگاه این بوده‌است که با پیشینه ی مطالعاتی‌شان در این زمینه در بحث ها مشارکت فعالی داشته باشند و سوالات و مسائلی را مطرح کنند. طول این دوره کوتاه است قرار هم نیست که تمام بحث ها را به طور جامع مطرح کنیم، بلکه این کارگاه فرصتی است تا با طرح یک سری از موضوعات، فضا برای علاقه مندان فراهم شود تا بحث های خود را مطرح کنند، همچنین شروعی باشد برای مطالعات بیشتر و تکمیلی‌شان پس از کارگاه. تصور نمی‌کنم پیشتر در جایی مباحثی که به تفصیل در این کارگاه بحث و گفتگو می‌شوند در کلاس و یا کارگاهی مطرح شده‌باشد. احتمالاً بعضی سخنرانی ها و میزگردهای عمومی، البته خیلی کلی، به بخش هایی از این موضوعات پرداخته باشند، ولی تفاوت اساسی این است که تلاش شده موضوعاتی که در این کارگاه مطرح می شوند دارای یک چارچوب‌بندی‌ و نظام‌ مشخصی باشند. در این کارگاه فرصتی فراهم می شود تا برخی از قالب‌ها و کلیشه‌های مرسوم در مورد هنر معاصر طی همین بحث ها به چالش کشیده شوند. در کارگاه چون زمانِ به‌هم پیوسته آن این فرصت را فراهم می‌کند تا مباحث ها در ارتباط با هم مطرح شوند، موضوعات انسجام بیشتری پیدا می‌کنند.


  • می توان آن را نوعی بحث انتقادی در برابر گفتمان غالب در هنر معاصر ایران ارزیابی کرد؟

شاید در مواردی این اتفاق می افتد. مثلا تعابیری که در مورد دوره های مختلف تاریخی مطرح می شود یا در مواردی که در مورد یک جریان و یا شیوه‌ای مشخص آنقدر یک تفسیر یکسان تکرار شده که به نظر می رسد جای هیچ تردیدی درباره آن وجود ندارد. ما در مواردی تفسیرها و برداشت‌های متفاوتی را مطرح می‌کنیم.  در مواردی نیز این تعابیر به عنوان سؤالاتی مطرح می‌شود که با مشارکت شرکت‌کنندگان درباره‌شان بحث می‌کنیم. البته حضور مخاطبانی با ذهن‌های چالش‌گر و پرسش‌گر در این بحث ها خیلی مباحث را پویا‌تر می‌کند. در کارگاه حاضر خوشبختانه، تا حدی این اتفاق افتاده است. افرادی در جمع حضور دارند که ذهن های پرسشگری دارند و در مباحث به‌خوبی مشارکت می‌کنند.


  • آیا این دوره را دوباره تکرار خواهید کرد؟

این موضوع البته تا حدی به بازخوردهای دوره فعلی بستگی دارد. ولی قصد کلی این است که در آینده دوره های کارگاهی مشابهی برگزار کنیم. گفتنی است که حدود ده سال پیش مشابه این کارگاه به صورت کلاس در سه ترم متوالی در ماه مهر با عنوان «تاریخ تحلیلی هنر مدرن و معاصر ایران» برای مدتی برگزار شد. بعد از برگزاری چند دوره تصمیم گرفتیم به دلایلی از جمله ضرورت تدوین کتابی جامع در این زمینه برای مدتی این کلاس های آموزشی را متوقف کنیم. دوره ی حاضر بعد از سالها دوباره با محتوا و شکلی متفاوت برگزار می شود. همان‌طور که پیشتر اشاره کردم در مورد شکل برگزاری آن معتقدم در شرایط فعلی این دوره به صورت کارگاه اثربخش تر از کلاس‌های ترمیک است، هم از جهت فراگیری و هم گفتگو و پیوستگی مطالب.


  • اگر بخواهید مقایسه ای بین کارگاه و کتاب اخیرتان «هنر معاصر ایران» انجام دهید به چه تفاوت هایی اشاره می کنید؟

به نظر من این دو تا حدی از هم مستقل هستند. در کارگاه ما تنوع و آزادی بیشتری در طرح مسائل مختلف داریم و فضا برای گفتگو و تعامل وجود دارد. به زبان دیگر مباحث مانند کتاب تثبیت‌شده و قطعی مطرح نمی‌شوند، بلکه درباره بسیاری از آنها بحث می‌شود.


  • به نظر می رسد تنوع تصاویر در کارگاه بیش از کتاب است؟

بله برخی از تصاویری که برای کارگاه انتخاب شده‌اند مشابه آنهایی هستند که در کتاب «هنر معاصر ایران» آمده‌اند و تعدادی را هم از آرشیوی که در اختیار دارم بنا به اقتضای گفتگوها انتخاب کرده ام. زمانی که در کارگاه در اختیار داریم تا نمونه های مختلف مرتبط با یک بحث را بررسی کنیم معمولاً این امکان را می دهد تا نمونه‌های بیشتری را مورد تحلیل قرار دهیم. به طور کلی فضای گفتاری کارگاه با کتاب که نوشتاری است کاملاً متفاوت است. نقطه ی مشترک این دو بیشتر چارچوب های کلی مباحث هستند نه بیشتر! در مواردی حتی در کارگاه با بحث ها و سوالاتی که مطرح می شوند، مسیر مباحث نیز تغییر می کند.

  • شما در سخنرانی تان در مراسم رونمایی کتاب «هنر معاصر ایران» هم اشاره کردید که امیدوارید این کتاب  باب جدیدی را در راستای بررسی هنر معاصر ایران باز کند و این کتاب را آغازی برای این حرکت دانستید. می شود منظورتان را بیشتر باز کنید؟ طرح مسئله هنر معاصر در کشور چه پیامدهایی می تواند داشته باشد؟

در کل یکی از اهداف آموزش این است که مجموعه‌ای از مباحث را که شاید پیشتر به آن پرداخته نشده یا چندان مورد توجه از زوایای مختلف قرار نگرفته باشند طرح کرده و مورد بررسی قرار دهد. ازجمله زمینه هایی که کمتر در مورد آن کار شده، مبحث تاریخ هنر معاصر ایران است که هم در آموزش و هم در پژوهش خلاء وجود دارد. چه در آموزشگاه ها و چه در دانشگاه ها این موضوع کمتر مجال طرح‌شدن داشته‌است. پس کتاب تاریخ هنر معاصر ایران سعی می کند بررسی این موضوع را به صورتی سازماندهی شده و نظام‌مند مطرح کند. انتظار من این است که این موضوعات و مباحث، آغازی برای ترویج این موضوع در جامعه ی آموزشی و پژوهشی ایران باشد. اگرچه در حوزه‌های تولید، عرضه و بازار آثار هنری در ایران فعالیت‌های مشخصی وجود داشته اما در زمینه آموزش و پژوهش در این حوزه با خلاء جدی روبه رو هستیم. این کارگاه و کتاب دعوتی است تا به جای گفتار روزمره و قضاوت های سلیقه ای درباره هنر معاصر ایران به بررسی عمیق‌تر لایه های این هنر و شکل‌گیری آن پرداخته‌شود. امیدوارم بتدریج در کنار این مباحث، نقد هنری معاصر ایران به یک دیسپیلن مستقل تبدیل شود.


  • در این کتاب به نظر می رسد شما در تحلیل خود به تاثیر عوامل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در هنر معاصر ایران توجه داشته اید. کنجکاو بودم بدانم که در ادامه این مسیر چقدر موضوع را از طرف دیگر می توان دید اینکه نقش هنر در شکل دهی فرهنگ معاصر ما چه می تواند باشد؟

اگر منظور نقش هنر در شکل‌گیری فرهنگ است، باید گفت قطعاً هنرها بخشی از فرهنگ هر جامعه را در هر دوره شکل داده و می‌دهد. ولی اگر منظور تأثیرگذاری هنر بر فرهنگ و یا اجتماع به‌طور کلی است این سؤال ما را به سمت سؤالی کلی‌تر هدایت می‌کند که رابطه ی هنر و اجتماع تا چه حد دوسویه است؟ در هنر معاصر به‌ویژه این حساسیت وجود داشته‌است که هنر به عنوان یک عامل اثرگذار و کنشگر در اجتماع در نظر گرفته‌شود. بسیاری از هنرمندان معاصر هنر را به عاملی برای کنشگری اجتماعی و یا پیام‌های جمعی و بیان نقطه‌نظرات سیاسی، اخلاقی و غیره در نظرگرفته‌اند و در رویکردشان متجلی کرده‌اند. ولی جای بررسی دارد که در عمل چقدر این اشکال به عنوان عواملی کنش‌گر فراگیر بوده‌اند. اما قطعاً می توان این دو را به صورت موازی درنظر گرفت، یعنی به ردیابی و بررسی دغدغه های غالب در یک اجتماع و بازنمود آنها در گرایش‌های هنری پرداخت. در مورد هنر معاصر ایران تصور می کنم هنوز چارچوب و محتوایی نخبه گرا دارد که تولید کننده و مخاطب آن قشر خاصی هستند که این قشر خاص بالطبع جمع زیادی از اجتماع را در بر نمی‌گیرد و بنابراین اگرچه به شدت از شرایط اجتماعی و جامعه تاثیر می گیرد اما دامنه ی نفوذ آن محدود است.


با تشکر از شما که در این گفتگو شرکت کردید.
گفتگوی اختصاصی دکتر کشمیرشکن با سایت ماه مهر


3165662.jpg 7511843.jpg